Thức tỉnh nhân cách con người khi gia nhập không gian mạng

Khi Internet ra đời, con người hiện tồn trong hai thế giới: thực và ảo. Hai thế giới này không song song như những tưởng tượng của nhân loại về những thế giới ở các chiều thời gian hoặc vùng không gian khác nhau mà quyện lẫn, đan kết, pha trộn hay thậm chí va đập vào nhau.

Trở thành công dân của mạng xã hội, mỗi con người dường như có hai cái tôi: cái tôi đi đứng, nói cười trong cuộc đời thực và cái tôi “like, share, comment” trên diện tích giao diện ảo, cũng với đủ các cung bậc hỉ, nộ, ái, ố của kiếp người. Thế nhưng, thế giới thực, trải qua một thời kỳ lịch sử dài dằng dặc của nhân loại đã kiến tạo nên những quy luật, khuôn khổ, kế ước xã hội để con người tuân theo với đức tin vào cái thiện (dẫu có những thời kỳ, nhiều nguyên tắc đạo đức cũ kỹ trói chặt con người đến ngạt thở và nhân loại vùng vẫy đấu tranh, tìm cách thoát ra). 

Trong khi đó, cõi nhân sinh trên thế giới ảo vẫn còn trong trạng thái hỗn độn, bất phân định giữa đúng, sai, thiện, ác và mỗi người chúng ta, nhiều khi lại trở thành thủ phạm gây ra sự tổn thương hoặc là nạn nhân chịu đựng sự tổn thương chỉ trong cái chớp mắt của một cú “click”.

Quyển sách của nhà hoạt động xã hội với thể loại chính luận Đặng Hoàng Giang có tựa đề: “Thiện, Ác và Smart Phone” là một cuộc tri nhận và thức tỉnh về nhân cách làm người trên cái màn giao diện ảo chỉ vài chục xăng ti mét vuông ấy. 

Vì sao căm giận và tàn ác?

Sáu phần của cuốn sách mang lại cái nhìn toàn cảnh về tình trạng bạo lực trên mạng internet. Bằng sự kiến giải của một nhà phê bình xã hội, tác giả đã khái quát hoá những câu chuyện cụ thể trên mạng thành các khái niệm lý luận, giúp độc giả nhận diện một cách sâu sắc bản chất của thế giới ảo. Vì sao hiện tượng đám đông phẫn nộ trên mạng lại rất phổ biến? Đám đông ấy đúng hay sai? Và mỗi chúng ta, phải chăng, cũng rất dễ bị cuốn vào đám người giận dữ ấy một cách nông nổi, thiếu suy xét? Rõ ràng chỉ cần một chiếc smart phone bé nhỏ có thể nằm trong lòng bàn tay, mỗi người đều có thể trở thành người đưa tin và phán xét. 

Thức tỉnh nhân cách con người khi gia nhập không gian mạng-1

 

Với niềm tin rằng mình đang đứng về phía chân lý và sự thật, mình đang đấu tranh vì một cuộc sống tốt đẹp hơn bằng cách lên án cái xấu, cái ác, những cư dân mạng tự ban cho họ cái quyền được chửi rủa, sỉ nhục người có hành vi trái với chuẩn mực của cộng đồng. Tác giả định danh họ là “những dân phòng trên mạng” (digital vigilantism). Vô hình trung, những người đang nhân danh công lý ấy lại trở thành kẻ thủ ác một cách vô ý thức bằng hành vi xâm phạm đến nhân phẩm của người khác thông qua lời nói. 

Và Đặng Hoàng Giang nhìn nhận cơn phẫn nộ tập thể đang lan đi như những lớp sóng dữ đó “gần với một cuộc đấu tố hơn là công cuộc kiến tạo đạo đức xã hội” (trang 25). Trong lúc đấu tranh với cái mà họ cho là sai, là xấu và ác, vô tình, nhiều cư dân mạng tự biến mình thành kẻ phát ngôn tàn nhẫn, có thể gây ra cơn trầm cảm hoặc cái chết với người bị lăng mạ. Đặc tính ẩn danh, giấu mặt trên mạng đã mở rộng khả năng con người tự cho phép mình sỉ vả người khác, thậm chí, đóng vai nghĩa hiệp để trả thù bằng phương thức “tự xử”. 

Từ đó, trạng thái bạo lực bằng ngôn từ trong thế giới ảo này càng ngày càng lan rộng và trở nên trầm trọng, tạo ra những vết thương loét sâu vào tâm hồn nhân loại. Vì vậy, khi thế giới phẳng ra bằng công nghệ, thì hình như con người lại càng cách xa nhau, dè chừng nhau và càng có nhiều nỗi lo âu khi kết nối với cộng đồng.

Bảy bước đi của cơn bão

Từ trải nghiệm bị lăng nhục của chính mình, Đặng Hoàng Giang đã tái hiện, bộc bạch một cách chân thực cảm giác hoang mang, suy sụp, sợ hãi cộng đồng của người bị hành hung tinh thần bằng bạo lực trên mạng. Điều đó đã thôi thúc tác giả tìm kiếm sự lý giải về “cơn sóng thần” tích tụ cảm xúc căm ghét của đám đông và khám phá ra những quan điểm thú vị của các nhà xã hội học, tâm lý học trên thế giới. Theo John Schafer và Joe Navarro, sự căm ghét tập thể hình thành qua bảy bước: 

(1) tụ tập thành nhóm người có chung mối căm ghét, thù hận.

(2) tạo lập bản sắc, tôn chỉ của nhóm.

(3) giễu cợt, phỉ báng đối tượng.

(4) nâng mức độ sỉ nhục và công kích. 

(5) tấn công phi bạo lực. 

(6) tấn công bằng bạo lực.

(7) phá huỷ đối tượng.

Việc khái quát hoá lộ trình của cơn căm ghét tập thể giúp ta ý thức và đánh giá được diễn biến tâm lý của đám đông, tiên liệu các hành động sắp xảy ra và hậu quả của chúng. Đa phần cảm xúc căm ghét đến từ “những ký ức và cảm xúc đau khổ trong quá khứ”, những tổn thương mà người ta đã chịu đựng trong hoàn cảnh tương tự các nhân vật trên mạng.

 Chẳng hạn, đám đông phụ nữ căm ghét một cô ca sĩ nổi tiếng có hành động “giựt chồng” người khác vì nỗi đau của họ khi sống trong gia đình có người cha ngoại tình. Từ đó, soi rọi vào chính mình, mỗi người có thể tự phản tỉnh để vượt thoát ra khỏi “cơn mù loà” của giận dữ này mỗi khi cầm điện thoại thông minh trên tay.

Thức tỉnh nhân cách con người khi gia nhập không gian mạng-2

 Tác giả Đặng Hoàng Giang.

Làm sao vượt bão?

Giá trị của cuốn sách không chỉ nằm ở chỗ giúp ta thấu suốt được hiện tượng lăng nhục tập thể mà còn gợi ra các giải pháp hữu ích, đầy tính nhân bản, có sức thuyết phục và khả thi. Thứ nhất, chúng ta cần giữ được sự cân bằng và điềm tĩnh trước vấn đề gây bức xúc. Quản lý được cơn giận, chúng ta sẽ sở đắc trí tuệ cảm xúc (EQ) và tìm ra giải pháp một cách sáng suốt. Thứ hai, con người cần “chuyển hoá giận dữ”, “đẩy lùi sự thô lỗ” bằng cách “không đổ lỗi cho nạn nhân”, “không lăng nhục người lăng nhục”, nên “sử dụng ngôn ngữ bất bạo lực” và nỗ lực “thay đổi thái độ của xã hội”. 

Và trên hết, nguyên lý cơ bản để chúng ta sống đúng nghĩa với tư thế làm người, dẫu trong thế thực hay thế giới ảo, vẫn là một mối tình cảm quen thuộc, xưa cũ mà chưa bao giờ mất đi sức mạnh, giá trị: nguyên lý tình yêu thương. Đó là một cách tạo dựng lối sống mà tác giả gọi là “dự án trắc ẩn”. 

Đặng Hoàng Giang cũng nhấn mạnh đó phải là tình thương, lòng trắc ẩn “rắn rỏi”, biết thấu cảm trước con người nhưng không “thờ ơ với những bất công xảy ra trước mắt”, “không dung túng, biện hộ hay chấp nhận cái sai” và “không giận dữ hay căm ghét con người có hành vi sai” (trang 281).

Bởi thế, đừng lên mạng chỉ bằng nickname, bằng lớp mặt nạ có thể che đậy hoặc bằng trạng thái vô hình. Mỗi người khi sống trong thế giới ảo, vẫn nguyên vẹn là con người với đủ các cung bậc cảm xúc trong trái tim. Và bất cứ khi nào, đặt tay lên phím chữ, con người đều cần nghĩ đến cái thiện và tình người.

Những câu trích dẫn:

1. “Chính sự vô danh và vô hình trên mạng khiến người ta cư xử vô cảm và độc địa. Khi không phải nhìn vào mắt nhau, người ta sẵn sàng làm đau kẻ khác”.

2. “Cái công lý lãng mạn trên mạng xã hội mà tôi đã từng hy vọng và hình dung ra, ngày càng mang hình dạng của một thứ công lý cuồng nộ và sự trả thù của đám đông”. 

3. “Gọi người khác là “con vật” không phải chỉ là một động tác làm nhục đơn thuần. Không chỉ là lời nói, nó phản ánh cách chúng ta nghĩ về người khác. Nó cắt đứt quan hệ người người giữa kẻ gọi và kẻ bị gọi, và biện hộ cho bạo lực”

4. “Lòng trắc ẩn có nguồn gốc từ sự thấu cảm. Thấu cảm là khả năng nhìn thế giới bằng con mắt của người khác, đặt mình vào cuộc đời của họ”. 

5.“Bản chất của trẻ con và những người lớn không kiểm soát được hành động luôn đi liền với cảm xúc: có kẹo trước mặt là phải ăn ngay, bị tổn thương là nổi xung tấn công trả lại liền”. 

6. Liều thuốc chữa là phát triển một cảm giác sống dựa trên niềm tin vào người khác, nhìn nhận cuộc sống một cách lạc quan, ít hoài nghi hơn, vun đắp cảm giác yêu thương và được yêu thương. 

Tiến sĩ Hồ Khánh Vân 

BÌNH LUẬN (0)

Không thể bỏ lỡ

.
Bùng nổ tỷ USD, hút tiền cho chu kỳ làm ăn mới

Bùng nổ tỷ USD, hút tiền cho chu kỳ làm ăn mới

14/06/2021
Dòng tiền tỷ USD mỗi phiên và có thể gia tăng mạnh nữa khi các nút thắt được tháo gỡ sẽ giúp các doanh nghiệp có cơ hội hút vốn, mở rộng quy mô cho một chu kỳ phát triển mới của nền kinh tế.
'Bẫy tỷ lệ sinh thấp' đe dọa kinh tế Trung Quốc

'Bẫy tỷ lệ sinh thấp' đe dọa kinh tế Trung Quốc

14/06/2021
Sau khi bãi bỏ chính sách một con vào năm 2015 nhưng vẫn không ngăn được tỷ lệ sinh giảm mạnh, Chính phủ Trung Quốc quyết định cho phép các gia đình sinh 3 con.
Facebook và báo chí: Khi cuộc chơi mất công bằng

Facebook và báo chí: Khi cuộc chơi mất công bằng

14/06/2021
Bằng thuật toán khác nhau, Facebook tạo ra sân chơi để người dùng thoải mái sử dụng nội dung bản quyền của báo chí mà không phải trả phí trong khi các cơ quan báo chí phải chi rất nhiều tiền để sản xuất ra nội dung này.
Phụ nữ kiệt sức vì

Phụ nữ kiệt sức vì "trách nhiệm kép"

14/06/2021
Trải qua 3 đợt giãn cách vì Covid-19 tính từ đầu năm 2020, có những lúc chị Trần Thu Hương (32 tuổi, Hà Nội) tưởng chừng như “bốc hoả” vì phải ở nhà trông 2 đứa con không được đến trường.
Bản tin sáng VietNamNet (14/6/21): Trái tim dũng cảm Eriksen và vấn đề của UEFA

Bản tin sáng VietNamNet (14/6/21): Trái tim dũng cảm Eriksen và vấn đề của UEFA

14/06/2021
Đẩy nhanh chiến lược vắc xin để sớm miễn dịch cộng đồng. Điều tra nguồn lây Covid-19 ở BV Bệnh nhiệt đới TP.HCM. Thêm 92 ca Covid-19. G7 sẽ cung cấp 1 tỷ liều vắc xin. BBC xin lỗi vì phát sóng cận cảnh Eriksen ngã gục. Thầy Park chơi trò mạo hiểm đấu UAE. Anh đòi nợ Croatia trận ra quân EURO.
Triển vọng một hệ thống thuế toàn cầu ít lỗ hổng

Triển vọng một hệ thống thuế toàn cầu ít lỗ hổng

13/06/2021
Thỏa thuận của nhóm G7 về mức thuế tối thiểu toàn cầu đối với các tập đoàn đa quốc gia được kỳ vọng sẽ tạo ra một hệ thống thuế doanh nghiệp ít lỗ hổng hơn.
Chúng ta đã nhận diện vấn đề vắc-xin và kinh tế

Chúng ta đã nhận diện vấn đề vắc-xin và kinh tế

13/06/2021
Hồi tháng 3, tôi có nói vắc-xin trở thành một vấn đề chính trị chứ không đơn thuần là vấn đề kinh tế nữa. Đến bây giờ, việc này đã thể hiện rõ.
Tàn giấc mơ 1 tỷ đồng/Bitcoin, tiền ảo - nỗi đau thật

Tàn giấc mơ 1 tỷ đồng/Bitcoin, tiền ảo - nỗi đau thật

13/06/2021
“Tăng xông vì Bitcoin” là nhận xét của một nhà đầu tư trong nước khi đã dốc toàn bộ nguồn tài chính cho đồng tiền ảo này.
Harry Potter và ‘Quyền lực’ mới của văn học thiếu nhi

Harry Potter và ‘Quyền lực’ mới của văn học thiếu nhi

13/06/2021
Có thể đọc sách sẽ không làm trẻ có kết quả học đột nhiên cao hơn ở trường, nhưng chắc chắn là nó sẽ gieo hạt giống trong tâm hồn trẻ. Các bậc cha mẹ, vì thế, đừng ngại ngần mà hãy khuyến khích, hướng con tới việc đọc các quyển sách mang những thông điệp tiến bộ, nhân văn, để giúp các con trở thành những công dân toàn cầu đầy trách nhiệm.
Bản tin sáng VietNamNet (13/6/21): Phong tỏa BV Bệnh nhiệt đới TP.HCM

Bản tin sáng VietNamNet (13/6/21): Phong tỏa BV Bệnh nhiệt đới TP.HCM

13/06/2021
Chính thức phê duyệt khẩn cấp vắc xin Pfizer. Quỹ Vắc xin: 4.845 tỷ đồng. Thêm 96 ca Covid-19. Canada chia sẻ 100 triệu liều vắc xin. G7 bàn tái phân bổ 100 tỷ USD từ IMF để chống Covid-19. FIFA: Việt Nam và UAE đấu trận "sinh tử". Việt Nam lên thứ 90 FIFA. Eriksen thoát lưỡi hái tử thần và câu chuyện xúc động.